Neolityczna siekiera z dna portu nad Jeziorem Bodeńskim

W porcie Steckborn nad Jeziorem Bodeńskim archeolodzy wydobyli znakomicie zachowaną neolityczną siekierę z drewnianym trzonkiem i kamiennym ostrzem, datowaną na około 2800 rok p.n.e. Odkrycie, dokonane podczas podwodnych badań poprzedzających pogłębianie portu, pokazuje nie tylko kunszt prehistorycznych rzemieślników, lecz także znaczenie osad jeziornych jako wyjątkowych archiwów dawnego życia.

Znalezisko z kantonu Turgowia należy do tych odkryć, które z pozoru są skromne, lecz w istocie otwierają szerokie pole interpretacji. W jednym przedmiocie spotykają się bowiem kwestie technologii, środowiska naturalnego i codzienności społeczności zamieszkujących obrzeża alpejskich jezior niemal pięć tysięcy lat temu.

Odkrycie podczas prac w porcie

Początkiem całej historii nie były planowe wykopaliska, lecz potrzeba przeprowadzenia prac infrastrukturalnych. Zimą 2025/26 obniżający się poziom wody oraz nagromadzenie osadów sprawiły, że port w Steckborn wymagał pogłębienia. Miejsce to od XIX wieku było już znane z obecności prehistorycznych reliktów osad palowych, dlatego przed rozpoczęciem robót zdecydowano się na archeologiczne badania zabezpieczające.

Wiosną 2025 roku zespół nurków z Urzędu Archeologii Turgowii przeprowadził kontrolowane wykopaliska podwodne na obszarze około 50 metrów kwadratowych. Pod warstwami margli jeziornych i mułu odsłonięto dobrze zachowane ślady neolitycznego osadnictwa. Wśród drewnianych pali dawnych zabudowań, kości zwierzęcych, fragmentów ceramiki i kamiennych narzędzi natrafiono na obiekt szczególny: niemal kompletną siekierę do ścinania drzew.

To właśnie jej stan zachowania sprawił, że odkrycie nabrało wyjątkowego znaczenia. W realiach archeologii neolitu przetrwanie zarówno ostrza, jak i organicznego trzonka należy do rzadkości.

Narzędzie zachowane dzięki wodzie i mułowi

Datowanie radiowęglowe drewnianego trzonka wskazało, że siekiera pochodzi z około 2800 roku p.n.e., a więc z późnego neolitu. Najbardziej uderzający jest jednak nie sam wiek przedmiotu, lecz to, w jakim stanie dotrwał do naszych czasów. Drewno, które w zwykłych warunkach ulega szybkiemu rozkładowi, przetrwało dzięki podmokłemu, ubogiemu w tlen środowisku jeziornemu.

Rękojeść wykonano z jesionu, drewna cenionego za trwałość i sprężystość. Ten wybór nie był przypadkowy. Zachowany trzonek pozwala dziś lepiej uchwycić praktyczną wiedzę neolitycznych rzemieślników, którzy dobierali materiał nie tylko pod kątem dostępności, lecz także właściwości użytkowych. Siekiera staje się zatem świadectwem świadomego, przemyślanego rzemiosła.

Kamienne ostrze powstało z prasinitu, zwartej skały metamorficznej kojarzonej z regionem alpejskim. Badacze wskazują jednak, że mieszkańcy Steckborn najpewniej nie sprowadzali surowca z dalekich stron, lecz pozyskiwali go lokalnie z moren polodowcowych. Ten szczegół ma znaczenie wykraczające poza sam opis materiału. Pokazuje bowiem, że społeczności neolityczne dobrze rozumiały geologiczne zasoby własnego otoczenia i potrafiły je wykorzystywać w sposób celowy.

Świat osad palowych wokół Alp

Znalezisko ze Steckborn wpisuje się w szerszy krajobraz archeologiczny prehistorycznych osad palowych wokół Alp. Były to osiedla wznoszone na palach w strefach przybrzeżnych jezior i terenów podmokłych. Ich chronologia obejmuje bardzo długi okres, od około 5000 do 500 roku p.n.e., a znaczenie tych stanowisk zostało docenione wpisem na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

To właśnie warunki wodne czynią te miejsca tak cennymi dla archeologii. Tam, gdzie na stanowiskach lądowych znikają bez śladu drewno, tkaniny czy resztki roślinne, w środowisku podmokłym mogą one przetrwać przez tysiąclecia. Dzięki temu badacze otrzymują znacznie pełniejszy obraz przeszłości, obejmujący nie tylko kamień i ceramikę, lecz także materię codziennego życia.

Siekiera z portu w Steckborn nie jest więc wyłącznie pojedynczym zabytkiem narzędziowym. Stanowi część większej opowieści o społecznościach jeziornych Europy Środkowej, ich gospodarce i sposobach przystosowania do środowiska.

Narzędzie codzienności i organizacji życia

Materiały archeologiczne z podobnych stanowisk nad Jeziorem Bodeńskim sugerują, że miejscowe społeczności opierały się na zróżnicowanych strategiach utrzymania. Łączyły rolnictwo, hodowlę zwierząt, rybołówstwo i zbieractwo, a ich egzystencja była ściśle związana z krajobrazem jeziora i otaczających lasów.

W takim świecie siekiera była narzędziem pierwszorzędnym. Służyła do ścinania drzew, obróbki drewna i zapewne prac budowlanych, bez których trudno wyobrazić sobie funkcjonowanie osad palowych. Możliwe, że miała też znaczenie wykraczające poza użyteczność, choć źródło nie pozwala tego rozstrzygnąć z całą pewnością. Już sama jej forma i stopień wykonania wskazują jednak, że obcujemy z przedmiotem ważnym dla organizacji życia wspólnoty.

To właśnie w takich zabytkach najlepiej ujawnia się praktyczny wymiar archeologii. Zamiast abstrakcyjnych dat i kultur pojawia się konkretny przedmiot, który ktoś wytworzył, trzymał w dłoni i używał w codziennej pracy.

Od dna jeziora do muzealnej gabloty

Po wydobyciu artefakt został poddany konserwacji i restauracji w laboratorium Urzędu Archeologicznego Turgowii. Zabiegi objęły zarówno drewniany trzonek, jak i kamienne ostrze, tak aby ustabilizować ich stan i zapewnić długotrwałe zachowanie.

Już rok po odkryciu siekiera trafiła na ekspozycję stałą Muzeum Archeologicznego w Frauenfeld. Dzięki temu przedmiot, który przez tysiąclecia spoczywał pod osadami portowymi, stał się dostępny dla współczesnych odbiorców. Muzealna prezentacja nadaje mu nowy kontekst: z narzędzia pracy zmienia się w materialny ślad odległego świata, który można oglądać z bliska.

To przejście od podwodnych wykopalisk do publicznej wystawy ma także wymiar symboliczny. Pokazuje, że archeologia nie kończy się w chwili odkrycia, lecz obejmuje również ochronę, interpretację i udostępnienie znaleziska.

Mały zabytek, duże znaczenie

Siekiera ze Steckborn nie imponuje skalą, lecz właśnie w tym tkwi jej siła. Jest przedmiotem codziennym, a zarazem wyjątkowym przez stan zachowania, materiał i kontekst odkrycia. Łączy w sobie ślady ludzkiej pracy, wiedzy o środowisku i zdolności adaptacji do życia nad wodą.

Jej wydobycie przypomina również o roli archeologii zapobiegawczej. To dzięki badaniom poprzedzającym prace pogłębiarskie udało się ocalić fragment historii, który bez takich działań mógłby zostać bezpowrotnie zniszczony. W tym sensie odkrycie ze Steckborn mówi nie tylko o neolicie, lecz także o współczesnym sposobie obchodzenia się z dziedzictwem przeszłości.

W ciszy jeziornych osadów przetrwał przedmiot, który po niemal 4800 latach znów stał się czytelny. Nie jako sensacja, lecz jako precyzyjny, namacalny dowód dawnego życia nad brzegami Jeziora Bodeńskiego.

źródło: Kanton Turgowia