Poszukiwania.pl

Po zajęciu Wilna przez Wehrmacht 24 czerwca 1941 roku, nastał czas cierpienia dla żydowskiej społeczności tego miasta. 4 lipca 1941 roku utworzono Judenrat, a na jego czele stanął Szaul Trocki.

6 września 1941 roku ogłoszono powstanie getta, obejmującego obszar dzielnicy żydowskiej na zachód od ratusza, ograniczonej ulicami Wielką, Niemiecką i Dominikańską. Dzieląc je na Małe i Duże Getto, niemieckie władze brutalnie segregowały i eksterminowały ludność żydowską. Szczególnie tragiczny los spotkał Małe Getto, gdzie 11–12 tys. niezdolnych do pracy fizycznej mieszkańców zostało zamordowanych między 3 a 21 października 1941 roku w Ponarach.

Duże Getto, zamieszkane przez początkowo 29–30 tys. osób, również stało się miejscem masowych eksterminacji. Pod przewodnictwem Anatola Frieda, a później Jakuba Gensa, życie straciło łącznie 33,5 tys. Żydów do końca 1941 roku. W lipcu 1942 roku Gens zastąpił Frieda na stanowisku przewodniczącego Judenratu.

Getto nie tylko było miejscem cierpienia, ale również centrum życia społecznego i kulturalnego. Szkoły, biblioteki, kuchnie, punkty pomocy zdrowotnej, a nawet teatr – Żydowski Teatr Wileński – funkcjonowały w warunkach nieludzkiego ucisku. Teatr, działający od stycznia 1942 do czerwca 1943 roku, zorganizował 119 przedstawień, przyciągając 35 tys. widzów.

Niezłomna postawa żydowskich mieszkańców getta znalazła także wyraz w powołaniu żydowskiej Zjednoczonej Organizacji Partyzanckiej (Fareinigte Partizaner Organizacje) 1 stycznia 1942 roku. Mimo że planowane antyniemieckie powstanie nie doszło do skutku, część partyzantów zdołała uciec do okolicznych lasów.

Przywódcą FPO został Icchak Wittenberg, pseudonim „Leon”. Grupa skupiała różne ugrupowania, od syjonistów po komunistów, jednocząc się w dążeniu do obrony i oporu. Wittenberg zginął, ale jego dziedzictwo przetrwało w słynnym hymnie partyzanckim "Zog nit keyn mol".

Ostateczna likwidacja getta nastąpiła 23–24 września 1943 roku. W wyniku brutalnej akcji ludzi słabych fizycznie wywieziono do obozów zagłady, a ci zdolni do pracy trafili do obozów na Łotwie i w Estonii. Szacuje się, że 1,2 tys. Żydów z getta zostało uratowanych dzięki odwadze majora Karla Plaggego, a wielu innych ocalało dzięki ucieczce do lasów i walki z okupantem.

Mimo tragicznego zakończenia, dziedzictwo Getta Wileńskiego trwa w pamięci świata jako przykład heroizmu i niełatwego dążenia do przetrwania w obliczu największego zła XX wieku.

fot. Getto w Wilnie. Brama; Wikipedia; domena publiczna