Tajemnice pochówku ludu Southern Jê

Praktyki pogrzebowe rdzennych ludów Ameryki Południowej od dawna intrygują badaczy. Nowe odkrycia archeologiczne w południowej Brazylii ujawniają skomplikowaną symbolikę śmierci i zaświatów w kulturze Southern Jê. Badanie opublikowane w Journal of Anthropological Archaeology dostarcza przełomowych informacji na temat relacji między jaskiniami grobowymi a monumentalnymi kopcami, które stanowiły integralną część krajobrazu funeralnego tego ludu.

Od centralnej Brazylii po południowe rubieże

Lud Southern Jê, będący częścią rodziny językowej Jê, wyłonił się w centralnej Brazylii około 1050 r. p.n.e. Ich ekspansja i zrożnicowanie doprowadziły do powstania odrębnych grup językowych do 840 r. n.e. Współcześnie ich dziedzictwo kontynuują dwie grupy etniczne: Kaingang i Laklãnõ, które wciąż zmagają się z wyzwaniami związanymi z prawami do ziemi, edukacją i zdrowiem.

Jaskinie jako bramy do zaświatów

Najstarsze dowody pochówków w jaskiniach Southern Jê sięgają około 1 r. n.e. Szczątki ludzkie były składane w naturalnych wnętrzach skalnych, zamiast być grzebane w ziemi. W niektórych lokalizacjach, takich jak Serra do Veado oraz Virador I i II, archeolodzy odkryli jednak pochowane osoby, datowane na okres po 1000 r. n.e.

Analiza przeprowadzona przez zespół badawczy pod kierunkiem Luiza Phellipe de Limy ujawniła, że niemal 88% jaskiń grobowych znajduje się w pobliżu źródeł wody. W mitologii Southern Jê woda pełniła kluczową rolę jako symbol przejścia między światem żywych i umarłych. To odkrycie sugeruje, że jaskinie były traktowane jako miejsca liminalne, ułatwiające wędrówkę dusz do podziemnego królestwa.

Od jaskiń do monumentalnych kopców

Badacze przeanalizowali dwie główne hipotezy dotyczące relacji między jaskiniami grobowymi a kurhanami. Pierwsza, hierarchiczna, zakładała, że elity były chowane w monumentalnych kopcach, podczas gdy ludność o niższym statusie spoczęła w jaskiniach. Druga, chronologiczna, sugerowała, że po 1000 r. n.e. jaskinie zostały stopniowo zastąpione przez kopce funeralne.

Datowanie radiowęglowe oraz analizy przestrzenne wskazują, że kompleksy kurhanowe były budowane w bardziej widocznych miejscach, głównie na szczytach wzgórz, w przeciwieństwie do ukrytych jaskiń. Możliwe, że oznaczało to zmianę w sposobie upamiętniania zmarłych i kształtowaniu krajobrazu rytualnego.

Strach przed duszami i świat duchów

Współczesne badania etnograficzne sugerują, że rdzenne grupy Ameryki Południowej często obawiały się dusz, które nie przeszły w pełni do świata zmarłych. Southern Jê mogli celowo chować swoich zmarłych w trudno dostępnych jaskiniach, by uniknąć kontaktu z duchami, które mogły zakłócić porządek społeczny.

W miarę postępu badań, naukowcy mogą jeszcze głębiej zrozumieć rytualne i mitologiczne aspekty śmierci w kulturze Southern Jê. Nowe odkrycia mogą też rzucić światło na inne rdzenne społeczności Ameryki Południowej i ich unikalne sposoby postrzegania zaświatów.

źródło: Luiz Phellipe de Lima i in., Pieśń ziemi i wody: jaskinie grobowe jako święte i animowane krajobrazy śmierci Southern Jê w Brazylii, Journal of Anthropological Archaeology. DOI: 10.1016/j.jaa.2024.101646